Lavanta Nedir? Nerede Yetişir? Faydaları Nelerdir?

Lavanta, Ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasındandır. Lavanta çiçeği de denir. Boyu  50-100 cm boylarında, birinci yıl yeşil ve yumuşak, sonraları odunsulaşan, dört köşe. tüylü, gri gövdeli ve sık dallı; kısa saplı, 2-6 cm uzunlukta, dar ve uzun, pamuksu tüylerle kaplı, gri-yeşil, karşılıklı yapraklarını pek dökmeyen; temmuz-eylül aylarında, 20-30 cm’lik sapların ucunda 16-20 cm’lik seyrek başaklar halinde, her birinde iki dudaklı 6-14 çiçekçik bulunan 4-6 küme halinde, çevrel dizilişli, lavanta mavisi (mavi-mor), balverici çiçekler açan; 2-3 cm boylarında, dört parçalı fındıksı, koyu kahverengi meyveler veren; kazık köklü, çok yıllık, çalımsı-otsu bir bitkidir.

Lavanta önceleri dekoratif amaçla, parfümen ve kozmetik endüstrisinde kullanılırken, buna sonraları tıbbi kullanımı, son yıllarda da artarak mutfaktaki kullanımı eklenmiştir. Bu gelişmeden dolayı 1999 yılında Uluslararası Bitki Derneği tarafından yılın bitkisi seçilmiştir.
Üretimi tohum ekilerek ya da çelikle yapılır. Tohum 15 derecelik sıcaklıkta 1-3 ayda çimlenir. Çok asitli olmama koşuluyla, süzek, güneşli her tür toprakta yetişir, kireçli toprakları sever. 13 dereceye kadar soğuğa ve birinci yılından sonra kuraklığa dayanır.
Yaşlanan bitkiler biraz bozulacağı için her beş yılda bir yeni bitki yetiştirmekte yarar olabilir ya da kart dallar kesilip, yeni filizlerin çıkması sağlanır.

Coğrafya ve Tarihçesi: Lavantanın gen merkezi Akdeniz havzasıdır. Dünyada, kuzey yarıkürede 32 türle; ülkemiz florasındaysa L. stoechas L. (Karabaş-otu) türüyle birlikte temsil bulur.
Bir Akdeniz bitkisi olmakla birlikte ABD’ de de, Avrupa’daysa özellikle Bulgaristan’da, Fransa’da, İngiltere’de, Avusturya’da yıllık üretimi yapılır.
Bütün Akdeniz ülkelerinde olduğu gibi ülkemizde de park ve bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilir. İstanbul, Eskişehir gibi illerde doğal halde de görülür.
Ülkemizden Fransa’ya az miktarda da olsa lavanta uçucu yağı ihraç edilir.
600-1500 metreler, lavantanın ideal yetişme alamdır. En kaliteli lavantalar, ısıyı, ışığı ve bol temiz hava alabileceği 1000 metre üzerindeki dağlarda yetişenlerdir.
Anavarza doğumlu ünlü hekim Dioscorides’in (40-90) kokusunu en sevdiği bitkilerin başında geldiği gibi, Hz Meryem de çamaşırları güveden koruduğu ve iffet simgesi saydığı için lavantaya çok değer verir. Lavanta Avrupa’da 16. yy’da yaygınlık kazanır.

Kullanılan Kısmı ve Bileşimi: Mutfakta ve halk hekimliğinde, lavantanın yaprakları, çiçekleri, çiçekli sürgünlerden su buharıyla damıtılan uçucu yağı kullanılır.
Bileşiminde uçucu yağ (%1-3), alkaloitler, glikozitler ve tanen; örnek olarak Bulgaristan kaynaklı bitkilerin uçucu yağında linalol (%30,12), linalil asetat (%39,23) gibi maddeler bulunur.

Lavantanın Faydaları Nelerdir?

Lavanta yatıştırıcı, depresyon, uykusuzluk, sinirsel baş ağrısı, yorgunluk, bulantı, ağız kokusu, gaz giderici, iltihap kurutucu, iştah açıcı, göğüs yumuşatıcı, kas gevşetici, spazm çözücü, öksürük kesici, tansiyon ve şeker düşürücü, ağrı kesici, kalbi ve vücudu güçlendirici, cinsel gücü artırıcı (afrodizyak), kızamık iyileştirici olarak bilinir.

Strese, panik atağa, uykusuzluğa, sıkıntıya, kaygıya, uyku bozukluklarına, kramplara, romatizma ağrılarına, yaralara, yanıklara, alerjik ya da iltihabı cilt rahatsızlıklarına, kurdeşene karşı kullanılır.

Bunun için 40-50 gr kurutulmuş çiçekli bitki, 1 litre (5 bardak) kaynar suyla demlenir, günde 3-4 bardak içilir.

Cilde uygulanarak romatizma, burkulma ve kırık ağrılarına, sivilcelere karşı kullanılır.

Eski Yunanlılarla Romalılar haksız değildir: Lavanta çiçekli suyla banyo yapmak, vücudu canlandırır.

Son yıllarda yapılan araştırmalarda lavantanın karaciğer yetmezliği, hepatit B ve saç dökülmesine karşı da etkili olduğu gözlenmiştir.

Giysileri güveden korumak ve güzel kokmasını sağlamak için gardıroplara, sandıklara konur. Kurutulmuş çiçekleri buketlerde yer alır, odalara güzel koku ve görüntü sunması için hazırlanan potpuri tabaklarına eklenir.

Muğla-Datça dolaylarında bitkinin yapraklı ve çiçekli dalları demlenip soğuk algınlığına karşı içilirken, kaynatılıp buharı içe çekilerek de solunum yolları rahatlatılır.

Diyarbakır’da sıkıntı dağıtıcı, stres giderici olarak değerlendirilir.

Lavanta Uçucu Yağı: Hareketli, sıvı görünüşlü, açık sarı renkli, hoş, otsu, tipik lavanta kokuludur.
Sinir sistemini düzenleyici, sakinleştirici, depresyon giderici, spazm çözücü, kas gevşetici, genel ve akciğer için mikrop yok edici, kalbi güçlendirici, kalp sinirlerini gevşetici, yüksek tansiyon düşürücü, yara iyileştirici, ağrı kesici özellikleriyle bilinir ve yüksek tansiyon, çarpıntı, sinirsel kökenli astım, bronşit, nezle, kulak ağrısı, mide spazmı, bulantı, migren, romatizma, kramp, uykusuzluk, uyku bozuklukları, stres, kaygı, sedef, kaşıntı, egzama, sivilce gibi cilt rahatsızlıklarında kullanılır.
Bunun için dışardan ilgili bölgelere sürülür, banyo suyuna eklenir.
Mercanköşk, turunç, gül ağacı uçucu yağlarıyla karıştırılırsa sakinleştirici; kokulu kananga bitkisel yağıyla karıştırılırsa tansiyon düşürücü; çay ağacı uçucu yağıyla karıştırılırsa yara iyileştirici etkisi artar.
Sinirlilik durumunda çorbaya 2 gr damlatıp içmek ya da birazcık ilik banyo suyuna döküp yıkanmak iyi sonuç verir.
Yüksek tansiyon ve migren için şakaklara, enseye ve bileklere 3-5 gr sürülür.
Çocuklarda stres ve uyku bozuklukları durumunda bileklere ve damar ağı üzerine 1-2 gr damlatılıp ovuşturulur.
Lavanta uçucu yağı adaçayı, almanpapatyası, anason, biberiye, çay ağacı, çindefnesi, defne, kâfur, karanfil, kekik, kokulu kananga, kokulu melisa, köri, laden, lavanta, grönlandçayı, limonotu, mandalina, mavi gümüşdüğme, mercanköşk, mürrüsafi, nanahan, nane, okaliptüs, papatya, rezene, sakızağacı, santal odunu, sater, şekerleme çalısı, tarçın, turunç, vebaotu, zencefil uçucu yağları ve argan ağacı, aspir, avokado, ayçiçeği, aynısefa, badem, buğday, fındık, hindistancevizi, kantaron, misk kuşburnu, öküzgözü, sarısabır, susam, tamanu, üzüm çekirdeği, yerfıstığı, zeytin bitkisel yağlarıyla çeşitli formüller içinde de kullanılır.

Mutfaktaki Değeri: Lavantanın hafif acı, bazılarına çiçeksi gelen, güçlü kokulu bir lezzeti; tipik, ince, sakızsı, şekerli, çiçeksi, otsu, uyarıcı ve nüfuz edici bir kokusu vardır.
Bitkinin yaprakları, çiçek taçyapraklarıyla tomurcukları, salatalara, çorbalara lezzet verici olarak çiğ eklenir. Et ve balık yemeklerinde, patates salatasında, meyve salatalarında kullanılır.
Çiçekler jöle, dondurma, kek, kurabiye, pasta, şekerleme, reçel vb tatlılara eklenir. Kuru ya da taze yapraklarla çay demlenir.
Uçucu lavanta yağı lezzet verici olarak bazı hazır gıda maddelerinin oluşumunda yer alır.

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

error: Content is protected !!