Mayoz Bölünme Nedir? Çeşitleri, Evreleri, Özellikleri

Mayoz Bölünme

Mayoz bölünme eşeyli üreyen canlıların üreme ana hücrelerinde görülür. Kromozom sayısını yarıya indirdiği için indirgenme (redüksiyon) veya azalma bölünmesi olarak bilinir. Diployit kromozomlu (2n) bir hücreden haployit kromozomlu (n) dört hücre oluşturur. Oluşan bu hücrelere gamet veya üreme (eşey) hücresi denir.

Mayoz bölünme ile oluşan haployit hücreler döllenerek zigotu, zigotta bölünüp gelişerek diployit organizmayı meydana getirir. Dolayısıyla mayoz aynı zamanda eşeyli üreyen canlıların kromozom sayısının kuşaktan kuşağa sabit kalmasını sağlar.

Mayoz bölünmenin temel özellikleri;

  • Diployit hücrelerde görülür. Kromozom sayısını yarılayarak haployit hücreler meydana getirir (yumurta, sperm, polen, bazı durumlarda spor).
  • Eşeyli üreyen canlı türlerinde kromozom sayısının kuşaktan kuşağa sabit kalmasını sağlar.
  • Kalıtsal çeşitlilik (varyasyon) oluşturur. Bunu, bölünme sırasında ana hücrenin homolog kormozomlarını yavru hücrelere rastgele dağıtarak ve krossing overi gerçekleştirerek sağlar.
  • Art arda gerçekleşen iki çekirdek bölünmesini kapsar. Bunlara birinci çekirdek bölünmesi (mayoz-I) ve ikinci çekirdek bölünmesi (mayoz-II) denir.
  • Bu çekirdek bölünmelerinden her biri mitoz gibi profaz, metafaz, anafaz ve telofaz şeklinde dört evrede gerçekleşir. Mayoz-I deki evrelerin sonuna I (profaz-I, metafaz-I …), mayoz-II deki evrelerin sonuna II (profaz-II, metafaz-II … gibi) getirilir.

Üreme ana hücreleri mayozla bölünmeye başlamadan önce mitozda olduğu gibi interfaz adı verilen bir büyüme ve hazırlık evresi geçirir.

  İnterfaz: Bu süreçteki en önemli olay DNA moleküllerinin eşlenmesidir. Bu sayede her kromozom genetik olarak aynı olan iki kromatitli duruma gelir. Sentromer bölgesinden birbirine bağlı olan bu kromatitlere kardeş kromatitler denir. İnterfazda hücre büyür. Büyük miktarda protein ve RNA sentezlenir. Ayrıca sentrozom içeren hücrelerde sentrozom eşlenmesi de gerçekleşir.

  Mayoz-I: Mayozdaki en önemli olaylar olan kromozom sayısının yarıya inmesi ve genetik çeşitliliğin sağlanması bu evrede olur. Mayoz-I dört alt evrede gerçekleşir.

  Profaz-l: Mayozun en uzun evresidir. Günlerce, bazen haftalarca devam edebilir. Profaz-I de çok önemli ve kısmen karmaşık olaylar gerçekleşir. Mitoz bölünmenin profaz evresinde olduğu gibi ağ halindeki kroma-tinler kısalıp kalınlaşarak çift kromatitli kromozomlara dönüşür. Sentriol çiftleri zıt kutuplara gidecek şekilde birbirinden uzaklaşır ve aralarında iğ iplikleri oluşur. Profaz-I in sonuna doğru çekirdek zarı dağılır ve çekirdekçik kaybolur.

 Profaz-I de mitozun profazından farklı olarak krossing overle sonlanan önemli bir süreç gerçekleşir. Bu süreçte önce homolog kromozomlar tüm uzunlukları boyunca değişik yerlerden birbirleri ile kesişecek şekilde çaprazlanır. Buna sinapsis denir. Kesişme yerlerine ise kiyazma adı verilir. Sinapsis sonucu oluşan dörtlü yapıya tetrat denir. Bir tetrat iki homolog kromozom ve dört kromatitten oluşur. Tetrattaki homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki kiyazma bölgelerinde gen değiş tokuşu gerçekleşir. Buna da krossing over denir.

Krossing over homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitlerinin aynı lokuslarındaki alel genler arasında (A ile a, K ile k veya M ile m gibi) gerçekleşir. Krossing over mayoz bölünmenin en önemli olayıdır. Çünkü krossing over sonucunda yeni gen kombinasyonları ortaya çıkar. Krossing over sonucu gen dizilimi değişen kromozoma Rekombinant kromozom denir.

Metafaz-I: Çiftler halinde bulunan homolog kromo-zomlar (tetratlar) hücrenin ekvator düzleminde dizilir. Profaz-I deki krossing overden dolayı kromatitler hibrit haldedir. Zıt kutuplardan gelen iğ iplikleri (mikrotübüller) tetratlardaki homolog kromozomların kinetokorlarına bağlanır.

Anafaz-I: Bir tetrattaki homolog kromozomlar bir-birinden ayrılarak zıt kutuplara doğru hareket eder. Bir kromozomun iki kardeş kromatidi bu evrede birbirinden ayrılmaz, birlikte hareket ederek aynı kutba gider.

Telofaz-I: Hücrenin iki kutbundan her birine haployit kromozom takımından biri yerleşir. Yani her kutupta çift kromatit içeren homolog kromozom çiftlerinden sadece biri vardır. Genellikle telofaz-I ile birlikte sitoplazma bölünmesi de başlar. Sitoplazma hayvan hücrelerinde boğumlanarak, bitki hücrelerinde orta lamel oluşumu ile bölünür. Telofazda, hücredeki iki zıt kutbun her birinde çekirdek zarı ile çekirdekçik oluşurken kromozomlar da kromatin ağına dönüşür.

Mayoz-II: Ana hatlarıyla mitoza benzer.

Profaz-II: Mitozdaki gibidir. Kromatin iplikleri kısalıp kalınlaşarak kromozom formuna geçer. İğ iplikleri oluşur. Bu evrenin sonuna doğru çekirdek zarı dağılır ve çekirdekçik kaybolur.

Metafaz-II: Mitozdaki gibidir. Kromozomlar hücrenin ekvator düzleminde sıralanmış ve kinetokorlarından iğ ipliklerine bağlanrhıştır. Kardeş kromatitlerin sentromerinin birbirinden ayrılması ile metafaz-II sona erer. Anafaz-II: Mitozdaki gibidir. Sentromerleri birbirinden ayrılan kardeş kromatitlerin zıt kutuplara gidecek şekilde birbirinden ayrılır. Kromatitler bu aşamadan sonra kromozom olarak anılır.

Telofaz-II ve Sitokinez: İki yavru hücreden her birinin zıt kutuplarında çekirdekler oluşur. Kromozomlar belirginliğini kaybederek kromatin ağına dönüşür. Daha sonra sitoplazmalar bölünerek toplam dört hücre meydana gelir. Haployit olan bu hücrelerin her bir kromozomu tek kromatit içerir.

Mitoz ile Mayozun Farkları

Mitoz

  • Hücrenin kromozom sayısını sabit tutar.
  • Bir hücreden birbirleriyle ve ana hücreyle genetik olarak özdeş olan iki hücre oluşturur.
  • Diployit ve haployit hücrelerde görülür.
  • Homolog kromozomlar sinapsis yapmaz. Tetrat oluşmaz. Krossing over gerçekleşmez.
  • Çekirdek bir defa bölünür.
  • Bir hücrelilerde üremeyi (eşeysiz üreme), çok hücreillerde gelişmeyi, büyümeyi ve onarımı sağlar.

Mayoz

  • Hücrenin kromozom sayısını yarıya indirir. Diğer taraftan kromozom sayısının nesilden nesile sabit kalmasını sağlar.
  • Dört hücre oluşturur. Haployit olan bu hücereler hem birbirleriyle, hem de ana hücreyle genetik farklılıklar gösterir.
  • Eşey ana hücrelerinde görülür.
  • Homolog kromozomlar sinapsis yapar. Tetrat oluşur. Krossing over gerçekleşir.
  • Çekirdek iki defa bölünür.
  • Eşeyli üreyen bir hücreli ve çok hücreli canlılarda görülür. Eşeyli üremeyi sağlar.
  • Krossing over ve homolog kromozomların bağımsız dağılımından dolayı kalıtsal çeşitlilik meydana getirir.

Mayozun Genetik Önemi

Mayoz farklı genetik yapıda gametler üretir. Bu da eşeyli üreyen canlılarda genetik çeşitlilik sağlar. Bunu da iki yolla gerçekleştirir.

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

error: Content is protected !!